Kozactwo i katolicyzm

Wskutek buntu Chmielnickiego poniósł Kościół łacińskich na ziemiach ruskich nieobliczalne straty. Na całej widowni walk wszystkie prawie świątynie katolickie i klasztory zburzone legły w gruzy. Wszędzie gdzie Kozacy brali górę, obrządek łaciński i jego wyznawców srodze prześladowano. Odbudowany przez Jeremiego Wiśniowieckiego kościół i klasztor w Łubniach, zrujnowali Kozacy i spalili (9 czerwca 1648 roku), a dwudziestu czterech osiadłych przy nim bernardynów w pień wycieli. Sprawozdania współczesnych roją się od prawdziwie hiobowych wieści. Z Kamieńca pisano 9 sierpnia 1648 roku: „Tu srogi nierząd, Greków, schizmatyków we Wołoszech pełne zdrady. Dla Boga ratujcie choć mury, kościoły, jeśli nie nas, braci”. „Kozacy… Ostroróg zajechawszy, zwykle popełnili caedes et spolia [rzeź i grabież], kościołom nie przepuściwszy”.”Już rebelia ryska i zaprzysięgła z poganami colluvies [tu: chmara] chłopstwa, opanowawszy wszystkie ukraińskie, kijowskie, podolskie, Racławskie, czernichowskie, województwa… kościoły złupiła, zdeptała sakramenty, szlachty tak wiele katolików, księży pozabijała”. Z Konstantynowa donoszono: „Żadnemu taka dewastacja miastu i tak pogańska profanacja kościołów żałosna, parcere nie pozwoliła; gdyż nie zaleźliśmy żadnego obrazu całego, ale albo sztychowanego, albo posieczonego, postrzelonego, mianowicie krucyfiksów Christi Domini”. „W Nowosiółkach kapłana żadnego nie widzieliśmy; taka od Kobrynia kościołów dewastacja.” Wiele krwi męczeńskiej przelali synowi świętego Dominika, członkowie zakonu kaznodziejskiego, zorganizowani od 1612 roku  w osobną prowincję ruską. W 1648 roku padł graniczny kopiec katolicyzmu na wschodzie, twierdza Kudak. W warunkach kapitulacji, zaprzysiężonej przez dowódcę Kozaków Maksyma  Nestorenkę, zapewniono dominikanom obsługującym Kudak i okolicę możność odejścia cało wraz z mieniem. Załoga wyszła szczęśliwie, wobec zakonników nie istniały jednak żadne przysięgo wroga, wszyscy polegli pod ciosami wrażej przemocy. W latach 1648-1655 obrócili Kozacy w perzynę około trzydziestu klasztorów i placówek dominikańskich i wymordowali dziewięćdziesięciu pięciu zakonników.

Najwięcej może ucierpieli jezuici. Z prawdziwą grozą słuchano listu księcia Dominika Zasławskiego w czasie sejmu konwokacyjnego w Warszawie: „Jako w kościołach wielkie nieuszanowanie samego Boga, a szczególnie w kościele jezuickim w Winnicy, gdzie wyrzuciwszy Najświętszy Sakrament nogami deptali, a kielichami do siebie, poubierawszy się w apartamenty kościelne, gorzałkę pili, kapłanów okrutnie pomordowali, nawet i trupów z grabów dobywając, a rozsiekawszy je w sztuki, psom rozciekali.” Placówki jezuickie w Perejasławiu, Kijowie, Ksawerowie, Ostrogu, Łucku, Barze, i inne zniszczono i zburzono. W różny sposób poginęli z rąk Kozaków jezuici: Mateusz Przesmycki w Perejasławiu (1648), Marcin Parczewski w Brodach (1648), Z kolegium w Nowogródku Sebastian Rogoziński, Walenty Zaborny, Tomasz Szmuniewski, Krzysztof Miszkiewicz, Piotr Dunin, Adam Odolanowski i Walentyn Koszowicz (1648); W Czernichowie Seweryn Chomętowski i Jan Szeremski (1648), w Kijowie Stanisław Śmiałkowicz, na Polesiu Maciej Pławicki(1648), w Ksawerowie Walenty Radzymiński, Walenty Stopecki, Adam Panderkowicz (1648), Jakub Żmijewski (1651); W Ostrorogu Szymon Dębowski, Abraham Boruchowski, Piotr Gołębiowicz, Grzegorz Trembecki, Paweł Szostak (1648), Albert Kukawski (1649), Marcin Białochowski (1655), Melchior Michałowski (1660); w Łucku Stanisław Sokołowski, Stefan Przedborski (1648); w Winnicy Maurycy Paczarowski (1648), Kazimierz Kułakowski, Jan Rdzawski, Wojciech Mogiliński, Paweł Szkolmowski, Stefan Lisiecki (1652); w Barze Wojciech Szczepanowicz, Andrzej Dziausza, Stanisław Pobożny i Seweryn Brański (1659). A lista ta nie jest jeszcze kompletna! Mordowano ich przeważnie za wiarę i jej szerzenie, wedle oświadczenia Chmielnickiego, wobec komisarzy królewskich 1649 roku: „Nie kazałem niewinnych zabijać, ale który do nas przystać nie chce albo nawiru naszu chrestiti sia”.

Św. Andrzej Bobola Łowca dusz; Jan Poplatek SI; Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu; Sandomierz 2007